-Bu soruyu sıkça duyuyorum. Benim için filmle çalışmak sadece estetik kaygıyla yapılan bir şey değil, işin disipliniyle alakalı. Orta format makine kullandığım için her bir makarada 12 tane poz var, bu da beni yaptığım işe daha çok odaklayan bir durum. Bununla beraber sonuçları benim için sürpriz olduğundan işi biraz da tesadüflere bırakmak hoşuma gidiyor. Tabii ki filmlerin bozulması, filmleri işlerken yaşanan muhtemel problemler beni korkutuyor. Ancak filmleri laboratuvara götürüp sonuçlar iyi çıktığında hissettiğim duygu hem çok güzel, hem de bir hediye almışçasına beni sevindiren bir durum. İşin disiplin ve estetik tarafı da elbette önemli. Film renkleri çok daha güzel ortaya çıkarıyor, dijitalde aynı sonuçları almak için çekim sonrasında (post-prodüksiyonda) çok daha fazla zaman harcamanız gerekiyor. Oysa film daha doğal.

-Çok çalışmaya devam edeceğim, umuyorum aynı tatmin, etkileyicilik ve aşk duygusu da bu şekilde devam eder. Karşılaştığım insanlarda ve olaylarda da aynı şekilde şaşırmayı istiyorum, bir de tabii ki enerji çok önemli. Bu işin enerji harcarken aynı şekilde size enerji veren bir yönü de var. Bu etkileşim umuyorum devam eder.

-Daha önce hiç bir kuruma kadrolu olarak çalışmadım, serbest fotoğrafçı olarak çalıştım hep ama mutlaka bunun da bir bedeli oldu. Serbest olmak her zaman çok kolay değil. Pek çok unsur var, bunlardan biri de daha çok çalışmanız gerektiği. Sürekli olarak yeni fikirler ve arayışlar içinde olmanız lazım. Bu sizin yaratıcılığınızı geliştiren bir durum, başka bir söyleyişle daha mucit olmanız gerekiyor. Bu bedelli özgürlük. Diğer taraftan size ne yapmak isterseniz onu yapma özgürlüğü de tanıyor. Benim için başarının sırrı kendi seçtiğim konular üzerinde çalışmak. Çünkü kişisel projelerimi finanse etmek için çeşitli fırsatlar karşıma çıkıyor.

-Öncelikle fotoğrafını çektiğiniz kişilere karşı sorumlu davranmak zorundasınız. Bu benim için her zaman en önce gelen şey olmuştur. Fotoğrafını çektiğim kişiler bana hayatlarının kapılarını açmış kişiler ve bu cömert jeste karşı benim de onlara karşı taşıdığım büyük bir sorumluluk ve saygı var. Bunun dışında bir görev almışsam, editörüme ve çalıştığım kişi ya da kuruma karşı da bir sorumluluk taşırım.

-Bir projeyi bitirip eve döndüğümde yanımda büyük bir çanta ve pek çok film olur. Öncelikle laboratuvarda bu filmlerin işleri bitince hepsinini dijital olarak taratırım. İşleme süreci her zaman çok vakit alan bir iş. Hemen hemen her zaman fotoğraflarımı kendim işlerim. Bu işleme genelde ekran karşısında olur ama bazen de baskıları alır, onların üzerinde çalışırım. Eğer bu süreçte takılır ilerleme kaydedemezsem kendime bir kaç gün izin veririm. Bazen de çalışmalarımı öncelikli olarak yakınlarıma gösterip onların fikirlerini almaya çalışırım, örneğin eşim gibi. Kızım henüz küçük ancak ileride onun da bu konuda bana yardım edeceğini düşünüyorum. Bunların dışında işlerken çok az değişiklik yaparım. Belki biraz kontrastla oynamak gibi, aksi takdirde fotoğrafı baştan aşağı değiştirmeyi sevmiyorum.

-Genelde elimde bir sinema filmi senaryo akışı gibi bir liste oluştururum. Aslında buna bir liste demek daha doğru. Bir yere gittiğimde ilk gün hiç bir şey yapmam, etrafı gözlemlerim ve neler olup bittiğini anlamaya çalışırım. Sonrasında kafamda bir şeyler şekillenmeye başladığında neler görmek istediğime karar veririm. Yaptığım bu listedeki şeyleri aramaya başlarım. Bazen bir şey bir şeyi bulmama yardımcı olur. Bir örnekle açıklamaya çalışayım: Kırgızistan'da yaptığım erkeklerin çok eşliliği ile ilgili bir projede bir evde bir çok eşiyle yaşayan adamlar beklerken düğünlerle araştırmama başladım, daha sonra çalışmayı yürüttüğüm yerde bu ışıltılı düğünlerin aslında kadınların gelecekteki karşılaşacakları büyük sıkıntıların başlangıcı olduğu ortaya çıktı. Pek çok kadının erkekler tarafından aşağılanma ve kötü muameleye ve çok daha kötü durumlara düştüklerini öğrendim. Çalışmayı yürüttüğüm köyün Afganistan üzerinden gelen uyuşturucunun geçiş yollarından biri olması hikayeyi başka bir noktaya taşıdı. Burada başladığım ilk fikir daha farklı ve yeni şeyleri karşıma çıkardı.

-Bu değişken bir durumdur, bazen bir görevlendirme alırım ve bir yayın organı tarafından bir yere gönderilirim ama genelde kişisel ve uzun vadeli projelerle uğraşırım. Örneğin anavatanım Azerbaycan'da Bakü'de yaşarken bu tamamıyla ilhamla alakalıydı, oralı olduğum için orada bir his vardı benim için, belki de orayı çok iyi bildiğim için. Daha ziyade uzun soluklu projeler yapıyorum. Şu anda yaklaşık beş aydır Mısır'da Kahire'de yaşıyorum. Orada neler olup bittiği ile alakalı araştırıyorum, mümkün olduğunca etraftaki inanlarla konuşarak, var olan İngilizce yayınları takip ederek bilgi sahibi olmaya çalışıyorum. Böylece beni etkileyecek ve üzerine gidip araştırabileceğim bir şey bulabileyim diye çabalıyorum. Bu arayış sadece gazetecilik bağlamında değil, beni uzun soluklu bir projeye taşıyacak bir şey de olabilir.

-Kişinin kendine yatırım yapması, çok klişe gelebilir ama, çok çalışması, ve kişinin kendi iç güdüleriyle hareket etmesi bir projeyi güçlü kılar. Örneğin bir yere gittiğinizde sizi bir his kaplar, doğru yere geldiğinizi hissedersiniz, bence bu hissi takip etmek gereklidir. Ben bu şekilde yaklaştığım bütün işlerde güzel sonuçlar aldım. Bununla beraber yaptığınız şeye güçlü bir şekilde inanmanız gereklidir, ayrıca fotoğraflarını çektiğiniz kişilere karşı hissedeceğiniz sorumluluk da olmazsa olmazlardan.

-Eğer günlük basından bahsediyorsanız, bu günlük hayatla ilgili ve oldukça hızlı akan bir süreç. Her gün meydana gelen birçok olay var. Günlük basın bunun sadece önemli kısımların takip edebiliyor, işin belgesel tarafı daha çok sonraki nesilleri ilgilendiren ve sadece belli bir anı yakalayan bir iş, daha uzun vadede etki eden bir şey. Kelime anlamıyla zaten belge bugün olan olaylara ait kanıtların gelecek için toplanması ile ilgili bir konu.  Belgeselin ömrü daha uzun ve kesinlikle daha etkili.Bence her ikisi de çok önemli ancak ben daha çok olayların belgesel yanıyla ilgileniyorum.

 

-Bence bu müthiş bir proje, pek çok ünlü ve birbirinden farklı bakış açılarına sahip fotoğrafçının Türkiye gibi müthiş bir ülke için bir araya gelmesi çok güzel. Türkiye benim için de fotoğraf çekmekten çok zevk aldığım bir ülke. Bütün bu ustalar resim diliyle konuşacak olursak farklı fırçalara sahip ve farklı biçimlerde resim yapan ressamlar. Böyle bir şey Türkiye'de ilk defa yapılıyor sanıyorum. Sonuçları görmek için sabırsızlanıyorum.

-Bu proje çerçevesine Tarlabaşı'nı çalıştım. Daha önce de orada bulunmuştum. Benim için çok etkileyici bir yer Tarlabaşı. Oralarda dolaşmak için pek fırsatım olmamıştı önceden, bu proje kapsamında bu şansı yakaladım. Ayrıca haberlerde gördüğüm kadarıyla kentsel dönüşüm alanlarından biri, ki bu benim özel ilgi alanım, benzeri bir çalışmayı Bakü'de de gerçekleştirmiştim. Kentsel dönüşüm ve sosyal etkileri benim özel araştırma alanım.

►RENA EFFENDİ'DEN HİKAYELER

Kuzey Tayland'daki fil barınağında bir çalışma yaptım. Burma sınırında, mayın tehlikesinin ve birçok şiddet olayının olduğu sorunlu bir yer. Bazı filler mayınlara basarak yaralanıyor. Onlar bir barınakta iyileştiriliyor. Burası çok özel bir yer. Burada fillere iyi bakılıyor. İyi besleniyorlar. Başka turistik yerlerde olduğunun aksine burada fillere binmek yasak. Onları başka bir amaçla kullanamıyorsunuz. Sadece bakabilir, besleyebilir ve yıkayabilirsiniz. Onların doğal hayatlarında yaptıkları şeyleri siz de onlarla beraber yapabilirsiniz. Bebek filler dahil hepsi gerçekten çok büyük. Küçük yaştaki filler bile 350 kilogram civarında. Gerçekten hızlı koşuyorlar. Ben mesafemi korumak zorundaydım. 45 yaşında küçük ve cesur bir kadın ile tanıştım. Bugüne kadar 39 fil kurtarmış. Bu kadın, problemi olan, yaralanan filleri kurtarıyor. Aynı zamanda bu filleri bulundukları köyden alabilmek için yerel mafyayla savaş veriyor. Bu mekanı gidip görmenin yollarından biri filler için gönüllü olarak çalışmak. Orada Amerika ve Avustralya gibi ülkelerden gelen kadın ve erkek bakıcılar var. Ama çoğunluğu kadın. Mesela Amerika New Hamsphire'dan gelen bir kız vardı. Mutfakta çalışıyor, filler için yiyecekleri yıkayıp temizliyor ve onları besliyor. Bir kadın çok ilginçti. Bu kadın bütün mahutların lideri konumunda. Thai dilinde 'mahut', fillere bakan erkekler için kullanılan bir söz. Aynı çoban gibi. Bir Thai kadın için erkeklerin lideri olmak gerçekten çok özel bir şey. Çok güçlü olmak zorunda. Genelde toplumu erkekler yönetiyor. Ve bir kadının onlara ne yapmaları gerektiğini söylemesine fazla alışkın değiller. Erkek bakıcılardan birisinin de çok güzel bir hikayesi var. Önceki mahut yani bakıcı bu fili biraz hırpalamış. Kulağına bir delik açıp ip geçirmiş ve her zaman bu iple onu çekmeye çalışıyormuş. Bu yeni bakıcı görevi devralınca her gün filin kulağındaki deliğe çiçek koymaya başlamış. Her sabah bu çiçeği değiştiriyor. Fil ise 75 yaşında. Onların da aşağı yukarı insanlar kadar yaşam süreleri var. Mahutlar her gün bir nehirde filleri yıkıyor. Bu günlük bir ritüel gibi. Filler yıkanmayı seviyor. Her gün nehre gidip serinliyor, vücutlarını temizliyorlar. Benim orada fillerle ilgili keşfettiğin en ilginç şeylerden biri onların çok güçlü bir arkadaşlık duygusuna sahip olmaları. Kör bir fil gördüm. Önceki bakıcısı sağa sola dönmeden kendisini takip etmesi için filin gözlerini çıkarmış. Onu körleştirmiş. Etrafta rahatça gezinemiyor. Normalde bu barınakta filler istediklere yere gidebiliyor. Ama bu fil kör olduğu için gidemiyor. Gözleri gören başka bir fil ona yardım ediyordu. Her zaman beraberlerdi. Yaralı bir fil daha vardı. Herhangi bir yere gitmesine izin verilmediği için zincirlenmişti. Çünkü iyileşmesi gerekiyordu. Onun yanında bir fil bekliyordu, serbestti ve başka yerlere gidebilirdi. Ama klinikten hiçbir zaman çıkmıyordu. Her zaman yaralı olan filin yanında bekliyordu. Çok şaşırdım. Her sabah kliniğe geldiğimde onu beklerken görüyordum. Konuştukları için değil, beraber zaman geçirip birbirlerine destek oluyorlardı. Mesela bebek filler büyük fillerle birlikte geziyordu. Aileleri olmadığı için bu dişi filler onları sahiplenmişti. Doğada bir tek filler evlat edinebiliyor. Bunlar filler hakkında hiç düşünmediğim fevkalade şeylerdi. Bu benim vahşi doğadaki ilk tecrübemdi. Genelde insanlarla çalışıyorum. Büyük hayvanlardan gerçekten korkmuştum. Ama onlardan çok şey öğrendim. Orada 5 gün kaldım. Dünyanın her yerinden bakıcılar vardı. O kadar insanı gördüğüme şaşırdım.

►ÇERNOBİL'İN KAYIP SAKİNLERİ

Çernobil nükleer felaketinin 25. yıldönümü ile ilgili bir çalışma da yaptım. 4 numaralı reaktörün patlamasıyla Ukrayna ve Beyaz Rusya'da büyük bir alanı etkileyen Çernobil kazasının yaşandığı alana 'Zone' deniyor. Oraya hükümetin kontrolü dışında gitmek yasak. Resmi izin olması gerekiyor. Ama bu alanda hala 200 kişi yaşıyor. Nükleer kazadan sonra gitmişler ama ev hasreti çektiklerinden ötürü geri gelmek istemişler. Kendi topraklarını özledikleri için geri dönmüşler. Bu kişilerin yüzde 80'den fazlası yaşlı kadınlardan oluşuyor. Erkeklerin çoğu ise alkol nedeniyle ölüyor zaten. Orada yaşayan kadınların nasıl hayatta kaldıklarına dair bir hikaye çalıştım. Yedikleri yiyecekleri, yaşadıkları evleri gördüm. Bazılarının çok ilginç hikayeleri var. Bir kadın bana bu bölgeden gidenlerin hasret duygusundan ötürü öldüklerine inandıklarını söyledi. Evlerini çok özlüyor, bu nedenle depresif oluyor ve ölüyorlarmış. Bu kadınların özellikle yiyeceklerini göstermesi bana çok çarpıcı geldi. Bu bölgedeki birçok yiyecek hala radyasyon taşıyor. Burada yetişen her şey etkilenmiş oluyor. Biz de radyasyon ölçen cihazlar vardı. Gittiğimiz yerlerde radyasyonun derecesini ölçüyorduk. Bir seferinde bu cihazı kadınlardan birinin kullandığı ocağın içine koyduk. Alarm verdi. Radyasyon derecesi çok yüksekti. Mesela nehirde balık tutmak yasak çünkü balıklar radyasyondan etkilenmiş durumda. Böğürtlenler en çok radyasyon içeren ürünler. Çünkü radyasyonu emiyorlar. Mantarlar da öyle. Burada yaşayan kadınlar böğürtlen ve mantarları toplayıp yerel markette satıyorlar. Girişi yasaklanmış ormana giderek yemek için böğürtlen ve mantar topluyorlar. Her seferinde bir polis görüyor ve saklanıyorlar. Onların hayatlarını fotoğrafladım. Bu benim için çok ilginçti. Nükleer alan gerçekten çok geniş. İstanbul'da neresiyle karşılaştırılabilir bilmiyorum ama New York'taki Long Island ile aynı büyüklükte. Ve sadece 200 insan yaşıyor orada. Onların evlerini fotoğrafladım. Evlerini dekore ediyor, kendilerine iyi bakıyorlar. Ama birçok terk edilmiş ev vardı.

Sovyetler Birliği'nde biz nükleer felaket olduğunu 2-3 gün sonra öğrenmiştik. Bu bir sır olarak saklandı. Panik yapmamaları için insanlara söylemek istemediler. Bu çok güçlü radyasyon dalgasının Danimarka'daki başka bir nükleer tesise ulaşması ve ölçümlerin yüksek çıkması nedeniyle itiraf etmek zorunda kaldılar. Onlar bu dalganın nereden geldiğini araştırmaya başladı. Bunun Ukrayna'dan geldiğini buldular ve durumu Sovyet yetkililere bildirdiler. Bir problem olup olmadığını sordular. Sovyetler herhangi bir şey olmadığı söyledi ama sonradan itiraf etmek zorunda kaldılar. Büyük bir panik başladı. İnsanlar tahliye edildi. Eşyalarının çoğunu alamamışlardı. Yaşlı bir kadın vardı, Stalin'in kıtlığından hayatta kalmayı başarmış. Çünkü Stalin bu bölgeyi karantinada tutmuştu. İnsanlar açlıktan ölüyordu. O kadın aynı zamanda nükleer felaketten de kurtulmuş. Hala orada yaşıyor. Orada oturan bir başka kadın ise Çernobil kazası olduğunda radyasyonu temizlemeye gidenlerden biri. Onlar, radyasyondan ötürü kanser, tiroid gibi bir çok hastalık yaşamışlar. Bazıları hala tedavi görüyor. Bunlardan biri Çernobil bölgesindeki yavaş hayatın içinde kendisine meşguliyet bulmak için Hz. İsa'nın resmini nakşediyor. Bütün bu kadınların sıradışı hikayeleri var. Mesela evlerde ev yapımı alkol bulunuyor. İnsanlar ev yapımı alkolün radyasyondan koruduğuna inanıyor ama bu doğru değil. Hatta daha kötü yapıyor. Çünkü alkol bağışıklığı azaltıyor. Eğer bağışıklığınız zayıflarsa bünyeniz radyasyon hastalıklarını daha kolay kabul ediyor. Ama hala evde alkol yapıyorlar. Hasta olmaktan koruyacağını düşünüyorlar. Ayrıca ormandaki bütün hayvanlar da radyoaktif. Çünkü topraktan yetişen herşeyi yiyorlar. En başta topraktan gelen her şey radyoaktif. İnsanlar genelde radyoaktif geyik etlerini yiyor. Aslında yememeleri gerekiyor. Aslında bu bölge içinde yakalanan ve elde edilen her türlü şeyi yemek yasak ama onlar bunu görmezden geliyor. Çünkü başka seçenekleri yok.

Çernobil bölgesine yakın bir şehir olan Pripyat çok ilginç bir yer. Burada 30 bin insan yaşıyormuş. Şu an kimse yok, bir kişi bile bulamazsınız. Ben bir sabah vakti şehre geldiğimde kimseyi göremedim. Sadece vahşi hayvanların ayak izleri vardı. Kurtların, yaban domuzlarının ayak izlerini gördüm. Çok korkunç ve garip bir yer. Şehirde herşey terk edilmiş durumda. Bir okul vardı. İçinde muhtemelen radyasyondan korunmak için kullanılan ekipmanlar buldum. Biliyorsunuz biz Sovyetler Birliği'nde iken Amerika'nın nükleer tehdidi altında büyüdük. Biz onların Sovyetlere nükleer bomba atacaklarından korkuyorduk. Her okulda Amerika'nın nükleer saldırılarına karşı nasıl hazır olunması gerektiğinin anlatıldığı özel bir dersimiz vardı. Biz hepimiz gaz maskesinin nasıl takılacağı gibi birçok şeyi öğrenmiştik. Nükleer saldırıya karşı saklanacağımız yeraltı sığınaklarımız vardı. Ama bu saldırının ülkemizin içinden geleceğini tahmin edemezdik. Şehirde ilginç bir lunapark vardı. Burada uzun süre kalmak çok tehlikeli çünkü radyasyon seviyesi hala çok yüksek. Bizim orada sadece 10 dakika kalmamıza izin verdiler. Hatta 10 dakikadan da azdı. Buraya reaktörden gelen helikopterler iniş yapıyormuş. Metal de radyasyonu emiyor. Ve çevreyi radyoaktif yapıyor.

Çernobil bölgesinde bir muhabirle birlikte çalışıyordum. O gittikten sonra 2 gün daha kaldım. Kendim çalışmamı sürdürdüm. Ama çok garipti. Köylere gidiyorduk. Hadi 'yaşlı kadınları bulalım' diyorduk. 'Onlar nerede?' diye soruyorduk. Dediğim gibi burası çok büyük bir alan. Sadece 200 insan var ve bunları bulmak gerçekten zor. Çok sayıda evin kapısını çaldık. Kış mevsimiydi ve çok soğuktu. Yaşlı kadınlar sokaklarda oturup dedikodu yapmıyordu. Evlerinin içindelerdi ve üşüyorlardı. Kapıyı çalıp 'İçeri girebilir miyiz?' diyorduk. Bize çok iyi davrandılar. Bütün yiyeceklerini masanın üstüne koyuyorlardı. Bir şey yemekten gerçekten korkuyordum. 'Hayır' demekten yorulmuştum. Bir seferinde bir kadının verdiği yumurtayı yedim. Bütün gün paranoya içinde 'ölecek miyim, bir şey olacak mı?' diye düşündüm. Bölgenin dışında yaşayan insanlar hakikaten çok korkuyor. Radyasyon öyle bir şey ki, biz görmüyoruz. Görünmeyen bir düşman gibi. Büyük bir fil olsaydı oradan kaçmam gerektiğini bilirdim. Ama radyasyon hiç bilemediğiniz bir şey. Her yerde olabilir. Bu odada olabilir. Bu masa radyoaktif olabilir. Ama o sandalye olmayabilir. Çok garip bir şey. Hiç bir zaman bilemezsiniz. Her yerde ölçüm yapmanız lazım. Umuyorum ki zehirlenmedim. Çok dikkatli olmaya çalıştım. Çünkü çok korktuğum bir şeydi. Ama Ukraynalılar hiç dikkate almıyordu. Bizimle birlikte Amerikan yazar için gelen Beyaz Rusyalı bir tercüman vardı. Her türlü yemeği yedi. Ben sadece ona bakıyordum. Ona bir şey olmuyor. Yaşlı kadınlara da. Ayrıca radyasyon her bir kişi de farklı bir reaksiyon veriyor. Herkesi farklı bir şekilde etkiliyor. Bazı insanlar radyasyonla birlikte yaşabiliyor. Buna karşı dirençli. Bazı insanlar ise çok kısa bir zamanda ölebiliyor. Bilemiyorsunuz. Risk almak istemiyorsunuz.